21 EYLÜL DÜNYA ALZHEİMER GÜNÜ
BİLGİ NOTU
Alzheimer hastalığı; beyin hücrelerinin zamanla zarar görmesi sonucu ortaya çıkan, beyin işlevlerinde bozukluklara yol açan ve bireyin zamanla konuşma, karar verme ve günlük işlerini kendi başına yapma yeteneğini kaybetmesine neden olan kronik ve ilerleyici bir hastalıktır. Tüm demans (bunama) nedenleri içinde en yaygın görüleni olup vakaların yaklaşık %60-70'ini oluşturmaktadır.
Dünya genelinde 55-57 milyon kişide demans bulunduğu ve yaklaşık her 3 saniyede bir kişide yeni demans vakası geliştiği bildirilmektedir. 2040 yılına kadar demansın, dünya genelinde üçüncü önde gelen ölüm nedeni olacağı tahmin edilmektedir. Alzheimer hastalığı ve demans, ülkemizde de önemli sağlık sorunları arasında yer almaktadır. TÜİK tarafından yayımlanan 2022 Türkiye Sağlık Araştırması Raporu'na göre, ülkemizde 65 yaş üzerindeki bireylerde Alzheimer hastalığı görülme sıklığı %5,5'tir. Yine TÜİK verilerine göre Alzheimer hastalığından ölen yaşlıların oranı 2024 yılında %3,0 olmuştur.
Yaygınlığına ve bireyler, aileler ve toplumlar üzerindeki yıkıcı etkilerine rağmen, hastalığa ilişkin bilgi eksiklikleri, yanlış inanışlar, damgalama ve ayrımcılık dünya genelinde devam etmektedir.
·Bilgi ve farkındalık düzeyindeki eksikliklerin başında, hastalığın yaşlanmanın doğal ve önlenemez bir parçası olarak görülmesi gelmektedir. Yapılan araştırmalar, sağlık ve bakım çalışanlarının %65'inin demansı yaşlanmanın normal bir parçası olarak gördüğünü ortaya koymuştur. Dünya genelinde toplumun yaklaşık %80'i demans geliştirme konusunda endişe duymakta, her 4 kişiden 1'i ise demansı önlemek için yapılabilecek hiçbir şey olmadığını düşünmektedir.
·Konuyla ilgili ikinci önemli sorun ise ayrımcılık ve damgalanmadır. Demansla yaşayan bireylerin %88'i ayrımcılığa uğradığını belirtmektedir. Demansla yaşayan bireylerin ve bakım verenlerin %46'sı, tanı korkusu ve damgalanmayı tanıya erişimin önündeki engeller arasında göstermektedir.
Hastalık ile hastalığın kişiler ve toplum üzerindeki yıkıcı etkileri hakkında farkındalığı ve bilgi düzeyini artırmak, aynı zamanda damgalanma ve ayrımcılıkla mücadele etmek amacıyla her yıl 21 Eylül, Dünya Alzheimer Günü olarak kutlanmaktadır. Bu yılın kampanya teması "Ne Kadar Erken Tanırsanız, O Kadar Fazlasını Yapabilirsiniz: Demans Tanısı Önemlidir" olarak belirlenmiştir.
Bilinmelidir ki;
·Demans ve Alzheimer Riski Azaltılabilir.
– Ailede demans veya Alzheimer öyküsü bulunması ve cinsiyet gibi risk faktörleri değiştirilemez.
– Yaşam tarzına bağlı, değiştirilebilir risk faktörleriyle mücadele edip sağlıklı yaşam alışkanlıkları edinerek hastalığı önlemek, geciktirmek veya etkilerini azaltmak mümkündür.
Değiştirilebilir risk faktörleri arasında; yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, obezite ve tip 2
diyabet, tütün ve tütün ürünleri ile alkol kullanımı, hareketsiz yaşam ve zihinsel olarak pasif olmak gibi alışkanlıklar; düşük eğitim düzeyi, depresyon, kafa travmaları ve uyku bozuklukları sayılabilir.
Araştırmalar, değiştirilebilir risk faktörlerine yönelik uygun müdahalelerle demans vakalarının %45'inin geciktirilebileceğini veya önlenebileceğini göstermektedir.
Bu çerçevede hastalıktan korunmak için:
oZihinsel egzersizler yapmak: Bulmaca çözmek, kitap okumak veya yeni bir dil öğrenmek beyni dinamik tutar.
oDüzenli hareket etmek: Haftada birkaç gün tempolu yürüyüş yapmak kan dolaşımını ve beyin sağlığını destekler.
oSağlıklı beslenmek: Taze sebze, meyve, balık ve zeytinyağı ağırlıklı beslenmek riski azaltır.
oSosyal hayattan kopmamak: Arkadaşlarla vakit geçirmek ve sosyal gruplara katılmak zihni korur.
oKronik hastalıkları yönetmek: Tansiyon, kolesterol ve şeker seviyelerini kontrol altında tutmak önemlidir.
·Demansı ve Alzheimer'ı Erken Tanımak Önemlidir.
–Unutkanlık: Yeni öğrenilen bilgileri unutmak en yaygın ilk belirtidir.
–Yön ve zaman karışıklığı: Bildik yerlerde kaybolma veya günün hangi saatinde olunduğunu şaşırma şeklinde kendini gösterir.
–Günlük işleri yapmada zorlanma: Yemek pişirmek, alışveriş yapmak veya hesap ödemek zorlaşır.
–İletişim sorunları: Konuşurken kelimeleri bulmakta zorluk başlar.
–Kişilik değişimi: Kişi şüpheci, huzursuz veya depresif olabilir.
Bu belirtilerin fark edilmesi halinde vakit kaybetmeden bir uzman hekime başvurulması; erken tanı, uygun tedavi, bakım ve destek hizmetlerine erişimin sağlanması, tanı alan bireylerin mümkün olduğunca uzun süre bağımsız yaşamalarına yardımcı olabilmektedir.
·Tanı sonrasında hastalara uygun destek sağlanması önemlidir.
–İlaç tedavileri ve tıbbi desteğin yanı sıra; sosyal destek, demans dostu kapsayıcı tasarım, sosyal aktiviteler, anıları hatırlamaya yönelik çalışmalar, rehabilitasyon ve geçici bakım hizmetleri, demansla yaşayan bireylerin ve bakım verenlerin bağımsızlıklarının en üst düzeye çıkarılmasını sağlar.
Demansı ve Alzheimer hastalığını daha yakından tanımak ve korunmaya yönelik bilgi edinmek isteyenler, Bakanlığımız tarafından yayımlanan "Demanslı Bireylerde Koruyucu Yaklaşımlar" kitabına Halk Sağlığı Genel Müdürlüğümüzün internet sitesinden erişebilebilmektedir.
Aile hekimliği birimlerine başvurarak kronik hastalık taramalarını ve izlemlerini düzenli yaptırmak, ayrıca Sağlıklı Hayat Merkezlerine başvurarak sağlıklı yaşam alışkanlığı kazanmak amacıyla ücretsiz destek almak mümkündür.
Kaynaklar:
1. Alzheimer's Disease International, World Alzheimer's Month 2026 Campaign Toolkit.
2. TÜİK, 2022 Türkiye Sağlık Araştırması Raporu.
3. TÜİK, İstatistiklerle Yaşlılar 2025.